Un 'antitributo' cuestionará en Ferrol a memoria do Marqués de Amboaxe e o seu legado ligado á escravitude
A praza de Amboaxe acollerá este domingo, 30 de agosto, un acto pouco habitual arredor dunha das figuras máis coñecidas da historia de Ferrol. O Colectivo Decolonial de Ferrol organiza ás 12.00 horas o 'Antitributo ao Marqués de Amboaxe', unha iniciativa coa que pretende revisar criticamente a memoria de Ramón Plá y Monge e abordar a súa posible relación coa escravitude e co pasado colonial de Cuba.
Baixo o lema 'Memoria da escravitude', o colectivo presenta a convocatoria como un exercicio de 'descolonización e memoria reparadora'. O acto desenvolverase na praza de Amboaxe e busca abrir un debate sobre a maneira na que a cidade lembra actualmente o empresario e filántropo ferrolán.
A iniciativa chega, ademais, poucos días antes do tradicional acto institucional que Ferrol celebra cada ano en memoria do marqués coincidindo coa festividade de San Ramón. A tradición ten as súas raíces no século XIX. En 1893, o Concello acordou cambiar o nome da antiga praza de Dolores polo de Marqués de Amboaxe, promover a construción dunha estatua e organizar anualmente unha procesión cívica na súa honra. A estatua foi inaugurada o 31 de agosto de 1896 e os actos acabaron integrándose nas festas de San Ramón.
A homenaxe mantívose co paso das décadas. Na actualidade, a celebración inclúe unha misa e unha ofrenda floral diante da estatua da praza de Amboaxe, un acto institucional que continúa reunindo cada ano representantes municipais e doutras institucións. En 2025, por exemplo, o alcalde de Ferrol presidiu novamente a tradicional ofrenda floral con motivo do día de San Ramón.
Unha figura histórica rodeada de debate
Ramón Plá y Monge naceu en Ferrol en 1823 e marchou sendo moi novo a Cuba, onde desenvolveu diferentes actividades empresariais e conseguiu acumular unha importante fortuna. Posteriormente regresou a España e recibiu o título de Marqués de Amboaxe en 1884. A súa figura quedou especialmente ligada á cidade pola actividade filantrópica desenvolvida a través da fundación creada co seu patrimonio.
Precisamente esa faceta como benefactor explica boa parte da importancia que a súa figura adquiriu en Ferrol. A fundación vinculada ao marqués destinaba recursos a persoas con poucos medios e contribuíu durante anos a diferentes iniciativas sociais. A memoria oficial da cidade destacou tradicionalmente esta vertente da súa biografía.
Porén, o pasado de Plá y Monge en Cuba é obxecto de debate entre investigadores. Durante anos, a atribución dunha relación directa coa trata de escravizados foi cuestionada por investigadores como Juan José Burgoa, que consideraba que a actividade escravista correspondía ao seu irmán José e non ao propio Ramón Plá.
Investigacións máis recentes, con todo, puxeron novamente o foco nesa cuestión, xa que traballos divulgados nos últimos anos sinalan posibles vínculos de Ramón Plá con sociedades e negocios relacionados coa explotación de persoas escravizadas en Cuba, incluído o sistema de traballo forzado de inmigrantes chineses coñecidos como culís.
É precisamente sobre esa parte menos coñecida da historia sobre a que o Colectivo Decolonial de Ferrol quere chamar a atención co seu 'Antitributo'. A proposta non pretende simplemente recuperar datos biográficos, senón cuestionar como se constrúen as memorias públicas e que episodios quedan fóra das homenaxes oficiais.
Un colectivo que xa traballou sobre memoria e descolonización
A convocatoria chega despois doutras actividades impulsadas este ano polo Colectivo Decolonial de Ferrol. O pasado mes de xuño organizou unha xornada sobre 'descolonización e memoria reparadora' no Centro Cívico de Canido, coa participación de diferentes especialistas e activistas.
Con este novo acto, o colectivo traslada ese debate ao espazo público e a un dos lugares máis simbólicos da cidade. A elección da praza de Amboaxe non é casual, xa que alí se atopa desde 1896 a estatua do marqués que cada ano centra a tradicional ofrenda institucional.
O 'Antitributo ao Marqués de Amboaxe' terá lugar o domingo 30 de agosto, ás 12.00 horas, na praza de Amboaxe de Ferrol.